Hayatımızın bir döneminde, yapmamız gereken bir ödev veya çalışmamız gereken çok önemli bir sınav kapıda beklerken kendimizi aniden temizlik yaparken ya da internette saatlerce kedi videoları izlerken bulmuşuzdur. Birçoğumuz bu durumu sadece basit bir tembellik veya motivasyon eksikliği olarak görme eğiliminde oluyoruz.
Ancak modern psikoloji çalışmaları, sürekli erteleme hastalığı yaşayan insanların aslında tembel olmadığını, aksine çok farklı duygusal süreçlerle mücadele ettiğini açıkça ortaya koyuyor. Derslerin başına bir türlü oturamamak ya da yapılması gereken işleri sürekli olarak gelecekteki bir zamana devretmek, sandığımızdan çok daha derin ve çözülmesi gereken karmaşık zihinsel süreçlerin bir yansıması olarak karşımıza çıkıyor.
Bu durumla karşılaştığımızda kendimizi suçlamak yerine, zihnimizin arka planında neler olup bittiğini anlamaya çalışmak çok daha yapıcı bir yaklaşım sunuyor. Çünkü bir işi sürekli geciktirmek, aslında o işin getirdiği olumsuz duygulardan anlık olarak kaçma isteğimizden kaynaklanıyor. Kendimize koyduğumuz yüksek hedefler veya başaramama korkusu, bizi o işe başlamaktan alıkoyan gizli engellere dönüşebiliyor. İşte bu yüzden, bu süreci bir iradesizlik problemi olarak etiketlemek yerine, iç dünyamızdaki bu tatlı karmaşayı keşfetmek çok daha büyük bir fark yaratıyor.
İçindekiler
Erteleme Hastalığı Nedir ve Neden Kronikleşir?
Birçoğumuz yapmamız gereken işleri sürekli ertelediğimizde kendimizi çok kötü ve suçlu hissederiz. Oysa bu durum psikoloji literatüründe kronik bir öz düzenleme problemi olarak tanımlanıyor. Yani sorun tamamen plan yapamamak değil, duygularımızı o an yönetememekten kaynaklanıyor. Yapacağımız iş bize zor, sıkıcı veya korkutucu geldiğinde zihnimiz hemen bir savunma mekanizması geliştiriyor. Bu mekanizma sayesinde bizi o an rahatsız eden işten hızla uzaklaşıp rahatlamaya çalışıyoruz. Ne yazık ki bu anlık rahatlama hissi, uzun vadede çok büyük bir alışkanlığa dönüşüyor. Zamanla her zor görevde aynı kaçış yolunu seçerek bu döngüyü tamamen kronikleştiriyoruz.
Erteleme hastalığının kronikleşme süreci aslında beynimizin ödül mekanizmasıyla çok yakından ilişkili bir şekilde ilerliyor. Bir işi ertelediğimizde beynimiz anlık olarak bir rahatlama ve mutluluk hormonu salgılıyor. Bu geçici mutluluk hissi, erteleme davranışını zihnimizde olumlu bir eylem gibi kodluyor. Ancak teslim saati yaklaştıkça o kaçtığımız stres ve kaygı katlanarak geri dönüyor. Eğitim hayatımızda bir kez bu kısır döngüye girdiğimizde, her yeni görevde aynı korkuyu yaşamaya başlıyoruz. Dolayısıyla bu durum, zamanla aşılması zor görünen ve ders başarımızı doğrudan etkileyen bir alışkanlık halini alıyor.
Mantıklı Akıl ile "Anlık Eğlence Maymunu" Karşı Karşıya
Zihnimizin karar alma mekanizmasında her gün kendi içinde son derece anlamlı nedenleri olan iki farklı güç karşı karşıya geliyor. Bu sürecin bir tarafında uzun vadeli hedeflerimizi ve geleceğimizi planlayan mantıklı akıl yer alıyor. Diğer tarafta ise psikolojide anlık tatmin dürtüsü olarak adlandırılan ve sadece şu anın konforuna odaklanan eğlence odaklı bir yapı bulunuyor. Mantıklı tarafımız gelecekteki sınav başarımız için ders çalışmamız gerektiğini bilir ve bizi masaya yönlendirir. Ancak anlık tatmin arayan bu parçamız, ders çalışmanın getirdiği zihinsel yorgunluk yerine bizi o an daha az çaba gerektiren aktivitelere çekmeye çalışıyor. Bu durum aslında zihnimizin tehlikeli bir düşmanı değil, biyolojik olarak konfor alanında kalma arayışının doğal bir parçası olarak görülüyor.
İçimizdeki bu anlık odaklı yapı, gelecekte elde edeceğimiz büyük başarıların değerini veya sınav sonuçlarının önemini tam olarak kavrayamıyor. Onun temel işlevi, bizi o saniyede maruz kaldığımız stresten veya zorlayıcı derslerin yükünden hızlıca uzaklaştırmak oluyor. Mantıklı karar verici ise sabırla çalışmanın ve emek vermenin uzun vadede bize getireceği faydaları sürekli hatırlatıyor.
Eğitim hayatımızda bu iki güç arasında bir denge kuramadığımızda, kontrol tamamen anlık rahatlama isteğinin eline geçiyor. Dolayısıyla ders kitabının kapağını açmak yerine sosyal medyada vakit geçirmeyi tercih etmemiz, iradesizlikten ziyade bu iki mekanizmanın bir arada yönetilememesinden kaynaklanıyor. Önemli olan bu yapıyı tamamen yok etmeye çalışmak değil, onun dinlenme ihtiyacını planlı molalarla karşılayarak mantıklı aklımızla iş birliği yapmasını sağlamaktır.
Suçlu Tembellik Değil, Duygularımız!
Erteleme hastalığı yaşayan birçok öğrenci ders çalışmayı ertelediğinde kendini hemen tembel veya iradesiz olarak suçlama eğilimi gösteriyor. Oysa modern psikoloji çalışmaları, bu durumun temelinde tembellikten ziyade anlık duygu yönetimi süreçlerinin yattığını açıkça kanıtlıyor. Masanın başına oturduğumuzda hissettiğimiz o yoğun kaygı, sıkıntı veya başarısızlık korkusu zihnimizi hızla alarm durumuna geçiriyor. Beynimiz bu olumsuz ve bunaltıcı duygulardan bizi korumak için savunma mekanizması olarak bizi masadan uzaklaştırıyor. Dolayısıyla ders çalışmaktan kaçmamız, karakterimizin bir eksikliği değil, tamamen o anki zorlayıcı duygusal yükü hafifletme çabamızdan kaynaklanıyor. Bu süreçte duygularımızı bir suçlu gibi görmek yerine, onların bize ne anlatmak istediğini anlamak büyük önem taşıyor.
Zihnimiz zor bir sınav göreviyle karşılaştığında yaşadığı yoğun stresi azaltmak için anlık rahatlama yolları aramaya başlıyor. Sosyal medyada vakit geçirmek veya odayı temizlemek gibi aktiviteler, o an hissettiğimiz olumsuz duyguları geçici olarak maskeliyor. Ancak bu kaçış yöntemi, asıl yapmamız gereken işin sorumluluğunu ve oluşturduğu kaygıyı ortadan kaldırmaya kesinlikle yetmiyor. Duygularımızı bastırmaya çalışmak veya onlarla sürekli savaşmak, zihinsel enerjimizin çok daha hızlı tükenmesine yol açıyor. Bu noktada yapılması gereken en sağlıklı şey, ders çalışırken hissettiğimiz korku veya endişeyi çok doğal birer parça olarak kabul etmektir. Kendi duygusal durumumuzun farkına vardığımızda, erteleme davranışının üzerimizdeki o baskıcı etkisini de yavaş yavaş kırmaya başlıyoruz.
Panik Canavarı: Sınava Son 12 Saat Kala Yaşanan Mucize
Sınav dönemlerinde kapağını açmayı günlerce ertelediğimiz kalın ders kitapları, teslim tarihine saatler kala gözümüze çok daha sevimli görünmeye başlar. Psikoloji literatüründe bu ani değişim, panik canavarı kavramıyla çok güzel açıklanıyor. Bu hayali canavar ortaya çıktığı an, içimizdeki o rahatına düşkün anlık tatmin mekanizması korkuyla koltuğunu mantıklı aklımıza devrediyor. Sınava son on iki saat kala yaşanan o büyük odaklanma mucizesi, aslında tamamen bu panik duygusunun bizi harekete geçirmesiyle gerçekleşiyor. Kendimizi köşeye sıkışmış hissettiğimiz bu kritik anlarda, normalde günlerce sürecek konuları birkaç saat içinde hızla öğrenip zihnimize kaydedebiliyoruz. Bu durum derslerimizi zamanında çalışmadığımız için yaşadığımız erteleme hastalığı döngüsünün en heyecanlı ve stresli son aşamasını oluşturuyor. Ancak bu son dakika enerjisi her ne kadar kurtarıcı görünse de bedenimizi ve zihnimizi aşırı derecede yoran bir sürece dönüşüyor.
Son saatlerde gelen bu yoğun odaklanma becerisi, öğrenciler arasında genellikle geçici ama çok büyük bir rahatlama hissi yaratıyor. Sınavı bir şekilde atlattığımızda, zihnimiz bu stresli yöntemin işe yaradığına dair çok yanlış ve tehlikeli bir mesaj alıyor. Bir sonraki sınav döneminde de aynı yönteme güvenerek, ders çalışma sorumluluklarımızı yine en son ana kadar büyük bir rahatlıkla erteliyoruz.
Fakat her zaman aynı mucizevi sonucu elde edemeyeceğimiz gerçeği, üzerimizdeki sınav kaygısını ve geleceğe yönelik korkularımızı sürekli olarak besliyor. Panik dalgasıyla gelen başarılar kalıcı bir öğrenme sağlamadığı gibi, uzun vadede okul ve akademi hayatımızda büyük boşluklar yaratabiliyor. Dolayısıyla bu panik mekanizmasını bir kurtarıcı olarak görmek yerine, onun uyarıcı gücünü zamanında ve planlı kullanmayı öğrenmemiz gerekiyor. Zihnimizin bu son dakika reflekslerini doğru anlamak, gelecekte daha sakin ve başarılı bir sınav hazırlık süreci geçirmemize yardımcı oluyor.
İçindeki Maymunu Evcilleştirme Rehberi
Bir rehber öğretmen olarak okulda öğrencilerimle birlikte erteleme davranışını azaltmak amacıyla çok keyifli bir deney gerçekleştirdik. Bu küçük deney kapsamında, ders çalışmaya başlamakta zorlanan öğrencilerimden masaya sadece on dakika oturmalarını rica ettim. Onlara bu süre sonunda isterlerse ders çalışmayı tamamen bırakıp kalkabileceklerini, kendilerini hiç zorlamamaları gerektiğini belirttim.
Sonuç olarak öğrencilerimin büyük bir çoğunluğu, o ilk on dakikalık süreyi geçtikten sonra ders çalışmaya çok rahat devam etti. Bu deney bize, zihnimizin en çok işe başlama anındaki o ilk kaygı dalgasından korktuğunu çok net bir şekilde gösterdi. Dolayısıyla masaya oturma fikrini devasa bir yük olmaktan çıkarıp küçük adımlarla başlamak, erteleme döngüsünü kırmanın en etkili yolu olarak karşımıza çıkıyor.
Bu deneyimden yola çıkarak sınava hazırlanan tüm öğrencilere hayat kurtaran birkaç tüyo vermek istiyorum. Ders çalışırken zihnimizdeki o anlık tatmin arayan odak ile mantıklı aklı barıştırmak için planlı molalar oluşturduğunuz bir ders çalışma programı uygulayabilirsiniz. Örneğin elli dakika verimli bir çalışma yaptıktan sonra, kendinize on dakikalık bir ödül zamanı tanıyabilirsiniz. Bu yöntem sayesinde zihniniz ders çalışmanın ardından güzel bir ödül geleceğini bilir ve masada daha sakin kalır. Ayrıca çalışacağınız büyük konuları küçük parçalara bölmek, başaramama korkunuzu azaltarak odaklanmanızı çok daha kolay hale getirir.
Erteleme hastalığı tembellik değil, duygusal yönetimle ilgili bir süreçtir. Küçük adımlar atarak ve planlı molalarla zihninizi yönetebilir, ders çalışma verimliliğinizi artırabilirsiniz.
